قه‌ناتی كوردۆ

كوردناس و زانای مه‌زنی كوردی یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران پڕۆفیسۆر قه‌ناتی كوردۆ 97 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له ڕۆژی 1909.09.21 له گوندی "سوسز"ی ناوچه‌ی "قانزمان"ی هه‌رێمی قارس له كوردستانی باكورری سه‌ر به ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌دایكبووه، ناوی ته‌واوی "قه‌نات كوڕی كوردۆ كوڕی كه‌له‌ش كوڕی خدر"ه و له‌سه‌ر ئایینی ئێزیدی بووه.

له‌كۆتایی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی له‌ساڵی 1918دا كه توركه‌كان به‌سه‌ر ئه‌رمه‌ندا زاڵبوون، بنه‌ماڵه‌ی قه‌نات و خه‌ڵكی ئاواییه‌كه‌یان خۆیان له‌چنگی توركه‌كان ڕزگار كردو به‌ره‌و ناوچه‌ی "ئاپاران"ی ئه‌رمه‌نستانی ژێر ده‌ستی ڕووسیا كه‌وتنه ڕێ و له‌و ناوه له گوندی "كۆربلاخ" نیشته‌جێ بوون، كه خه‌ڵكی گونده‌كه هه‌موویان كوردبوون، هه‌ر له‌و ساڵه‌دا توركه‌كان ناوچه‌ی‌‌ ئاپارانیان داگیر كرد، به تایبه‌تی گونده‌كانی كورد، بۆیه ماڵی قه‌نات ماوه‌یه‌ك ده‌ربه‌ده‌ربوون و له‌دواییدا گه‌ڕانه‌وه "ئاپاران" و باوكی به‌حه‌ماڵی گوزه‌رانی ده‌كردو له‌ساڵی 1920دا ڕوویان كرده گورجستان و له‌شاری "تفلیس" نیشته‌جێ بوون و ملیان دایه ڕه‌نجبه‌ری و باوكی له 1921دا كۆچی دوای كرد و په‌روه‌رده كردنی ئه‌و كوڕه 12 ساڵییه‌كه‌وته ئه‌ستۆری دایكی و هه‌ر له‌و ساڵه‌دا له قوتابخانه‌ی "هاگۆب گازاریانی"ی ئه‌رمه‌نی ناسراوبه "لازۆ" ده‌ستی به‌خوێندن كرد و ئه‌و زانایه به پیتی لاتینی ئه‌رمه‌نی فێری كورد و ژنه‌كه‌شی زمانی ئه‌رمه‌نی فێركرد.

قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1928دا خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌و قوتابخانه تایبه‌تیه ته‌واوكرد و له‌كۆلیژی كارگه‌ران له‌شاری لینینگراد وه‌رگیراو له‌ساڵی 1931دا ئه‌و كۆلیژه‌ی ته‌واو كرد، كه به‌رامبه‌ر قۆناغی ناوه‌ندی و ئاماده‌یی بووه و له كۆتایی ئه‌و ساڵه‌دا قه‌نات و دوو هاوڕێی كوردی كۆلیژی زمانه‌وانه‌ی زانكۆی لینینگراد وه‌رگیران و له‌ساڵی 1936دا خوێندنی ته‌واو كرد و بڕوانامه‌ی دیبلۆمی وه‌رگرت و هه‌ر ئه‌و ساڵه له‌به‌شی دكتۆرا وه‌رگیراو له‌ساڵی 1941دا خوێندنی باڵای ته‌واو كرد و بڕوانامه‌ی دكتۆرای وه‌رگرت و له په‌یمانگای ئه‌سنۆگرافیای ئه‌كادیمیای زانستی سۆڤیه‌ت دامه‌زراوه، دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م نێردایه "فابریقه‌ی شه‌فه‌قی سوو" تا مانگی شوباتی 1942.

دكتۆر قه‌ناتی كوردۆ له‌ساڵی 1945دا بووه ئه‌ندامی پارتی كۆمۆنیستی ڕووسیا و له‌پاش جه‌نگ بوو به مامۆستای زمانی كوردی به خوێندكارانی به‌شی ئێرانی ده‌گوته‌وه.

له‌ساڵی 1947ه‌وه تاكو 1960 سكرتێری لیژنه‌ی ناوچه‌ی پارتی كۆمۆنیستی په‌یمانگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناس بووه له‌و شاره‌ی لینینگراد دا تاكو ساڵی 1958 قه‌ناتی كوردۆ و ئیسحاق تسوكه‌رمان و مارگریت ڕودینكۆ خه‌ریكی كوردناسی بوون  له‌به‌شی ئێرانی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناسی و له‌ساڵی 1958دا به‌شی كوردی به یارمه‌تی یوسف ئۆربێلی سه‌رۆكی په‌یمانگای ڕۆژهه‌ڵاتناس جیاكرایه‌وه و بووه به‌شێكی سه‌ربه‌خۆ.

له‌سه‌ره‌تادا ئۆربێلی خۆی بووه سه‌رۆكی، به‌ڵام له دواییدا دكتۆر قه‌ناتی كوردۆ به‌سه‌رۆكی به‌شه‌كه هه‌ڵبژێردرا. ئه‌وه‌ی شایانی گوتنیشه دكتۆر قه‌نات له‌ساڵی 1968دا بڕوانامه‌ی دكتۆرای "ناووك" واته دكتۆرای زانسته‌كانی وه‌رگرت و پله‌ی زانستی بووه‌ته پڕۆفیسۆر.

تاكو ڕۆژی كۆچی دوایی له 1985.10.31دا و‌ه‌ك‌ سه‌رۆكی به‌شی كوردی و زانایه‌كی مه‌زنی كورد و كوردناسێكی دڵسۆز و لێهاتووی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خزمه‌تی زمان و وێژه‌ی و مێژووی كوردی كرد.

هه‌ندێ له به‌رهه‌مه‌کانی

پڕۆفیسۆت قه‌ناتی كوردۆ گه‌لێك به‌رهه‌می به نرخی نووسیوه و بڵاوكردۆته‌وه له‌وانه:

1. ته‌حویری مێژووی كورد له زانستی مێژووی بۆ ڕجوازیی فارس - ساڵی 1954
2. خه‌پاتۆر ئابۆڤیان وه‌كو كوردناس و ئه‌سنۆگراف - ساڵی 1955
3. بیروباوه‌ڕی ناڕاست له‌باره‌ی زمانی كوردییه‌وه - ساڵی 1955
4. كورد له په‌رتووكی "نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست" - ساڵی 1957
5. فه‌رهه‌نگی كوردی - ڕووسی "شێوه‌ی كرمانجی باشوو" - ساڵی 1983
6. په‌رتووكی ڕێزمانی كوردی - ڕه‌و‌ان - ساڵی 1956
7. ئه‌حمه‌دی خانی و به‌رهه‌می وێژه‌یی
8. دروستبوونی وشه له زمانی كوردیدا
9. كوردی سۆڤیه‌ت له وێژه‌یی كوردی ده‌ره‌وه‌دا
10. بیروباوه‌ڕی قاره‌مانیه‌تی له به‌رهه‌می وێژه‌ی ئه‌حمه‌دی خانی دا